Loạt phóng sự 3 kỳ: “Sông Hồng nhìn từ Hoàng Phố: Hà Nội học được gì từ canh bạc bờ sông của Thượng Hải”
Kỳ 2 — Cuộc Chiến Của Tờ Giấy Đỏ: Chính Sách Đền Bù Và Số Phận Người Không Sổ
Kỳ 3 — Bài Học Máu Và Tiền: Thượng Hải Đã Sửa Sai Thế Nào?
Sáng 11/5/2026, với 100% đại biểu tán thành, Hội đồng nhân dân TP Hà Nội thông qua chủ trương đầu tư Dự án Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng. Con số trên giấy đủ khiến bất kỳ ai dừng lại: tổng mức đầu tư sơ bộ 736.963 tỷ đồng, quy mô sử dụng đất 11.418 ha, một trục đại lộ dài khoảng 80 km chạy dọc hai bên sông, trải trên địa bàn 16 xã, phường, triển khai từ 2026 đến 2038.
Đây không phải lần đầu một đại đô thị châu Á quyết định xoay mặt ra dòng sông từng bị nó quay lưng. Ba thập niên trước, Thượng Hải đứng trước bờ Hoàng Phố — một dải đất ken đặc nhà máy, kho bãi, xóm lao động — và đưa ra một quyết định đã định hình lại toàn bộ thành phố. Câu chuyện đó, với cả vinh quang lẫn vết sẹo của nó, là tấm gương soi quý giá cho Hà Nội hôm nay.
Loạt phóng sự ba kỳ này không nhằm tô hồng hay bôi đen. Mục tiêu là bóc tách: Thượng Hải đã làm gì, trả giá ra sao, sửa sai thế nào — và đâu là bài học mà Hà Nội có thể dùng được ngay. Kỳ 1 bắt đầu từ nền móng: bối cảnh, quy mô, thời điểm, và mặt bằng giải phóng ra rồi để làm gì.
BỐI CẢNH: HAI THÀNH PHỐ, HAI THỜI ĐIỂM “PHẢI XOAY RA SÔNG”
Mọi siêu dự án bờ sông đều ra đời từ một áp lực chung: thành phố đã hết chỗ để lớn theo chiều cũ, buộc phải tái cấu trúc chính mình.
Với Thượng Hải, áp lực đó đến vào đầu thập niên 1990. Sau khi khu Phố Đông (Pudong) được trung ương chọn làm vùng mở cửa trọng điểm năm 1990–1992, thành phố bước vào giai đoạn tái thiết với tốc độ chưa từng có. Bờ Tây sông Hoàng Phố — khu Bund (Ngoại Than) lịch sử — và bờ Đông Phố Đông trở thành mặt tiền của một tham vọng tầm cỡ quốc gia: biến Thượng Hải thành trung tâm tài chính quốc tế. Dòng sông từ chỗ là ranh giới hậu cần công nghiệp được “thăng hạng” thành trục biểu tượng.
Cao trào của quá trình này là Triển lãm Thế giới Expo 2010. Sau khi giành quyền đăng cai năm 2002, Thượng Hải biến sự kiện thành đòn bẩy để dọn sạch và tái sinh một dải bờ sông khổng lồ. Theo tư liệu công khai, riêng khu vực Expo trải rộng khoảng 2,6 km² dọc hai bờ Hoàng Phố, đòi hỏi di dời khoảng 18.000 hộ gia đình và 270 nhà máy, trong đó có cả nhà máy đóng tàu Giang Nam (Jiangnan) với hàng vạn lao động. Tổng chi phí chuẩn bị cho Expo, theo các ước tính được công bố rộng rãi, vào khoảng 45–48 tỷ USD — vượt cả chi phí Bắc Kinh chuẩn bị Olympic 2008.
Với Hà Nội, thời điểm “phải xoay ra sông” đến muộn hơn nhiều, và lý do cũng khác. Trong nhiều thập niên, sông Hồng là mặt sau của thành phố: ngoài đê là vùng bãi bồi, xóm liều, nhà tạm, đất nông nghiệp xen kẽ. Khi quỹ đất nội đô gần như cạn và Hà Nội đặt mục tiêu tái cấu trúc không gian đô thị trong “kỷ nguyên mới”, dải đất ven sông bỗng trở thành biên giới phát triển cuối cùng còn lại ở trung tâm. Đại lộ cảnh quan sông Hồng, vì thế, vừa là dự án hạ tầng, vừa là một tuyên ngôn tái định vị: Hà Nội muốn có một “mặt tiền sông” theo đúng nghĩa.
Điểm song song cốt lõi: Cả hai thành phố đều không đơn thuần “làm đường ven sông”. Họ dùng dòng sông để tái cấu trúc bản sắc đô thị — và đó là lý do quy mô giải phóng mặt bằng luôn lớn hơn nhiều so với một dự án giao thông thông thường.
QUY MÔ & THỜI GIAN: SO BÌ NHỮNG CON SỐ
Để hình dung tầm vóc, hãy đặt các con số cạnh nhau. Lưu ý: hai dự án khác nhau về bản chất (Expo là sự kiện có thời hạn, đại lộ sông Hồng là hạ tầng dài hạn), nên đây là so sánh để cảm nhận quy mô, không phải so sánh một-một.
| Tiêu chí | Đại lộ cảnh quan sông Hồng (Hà Nội) | Bờ Hoàng Phố / Expo 2010 (Thượng Hải) |
| Thời điểm quyết định | Chủ trương 12/2025, điều chỉnh & thông qua 5/2026 | Giành quyền đăng cai Expo 2002; di dời chính từ 2004 |
| Tiến độ thực hiện | 2026–2038 (hai giai đoạn) | Dọn mặt bằng & xây dựng 2004–2010 |
| Quy mô đất | ~11.418 ha trên 16 xã, phường | Riêng khu Expo ~2,6 km² (260 ha); cải tạo bờ sông rộng hơn |
| Chiều dài trục | ~80 km đại lộ hai bên sông | Dải bờ Hoàng Phố qua trung tâm |
| Vốn đầu tư | ~736.963 tỷ đồng (đã giảm từ ~855.000 tỷ) | ~45–48 tỷ USD chuẩn bị Expo |
| Quy mô di dời | Đang xác định theo từng dự án thành phần | ~18.000 hộ + 270 nhà máy (riêng khu Expo) |
| Hình thức | PPP, hợp đồng BT, thanh toán bằng quỹ đất | Đầu tư công kết hợp chuyển nhượng quyền sử dụng đất |
Hai khác biệt đáng chú ý nhất:
Thứ nhất — về thời gian nén. Thượng Hải làm trong áp lực “đếm ngược” tới ngày khai mạc Expo tháng 5/2010. Mốc cứng đó vừa là động lực đẩy nhanh tiến độ, vừa là nguồn gốc của nhiều sai lầm do làm gấp. Hà Nội ngược lại có khung 12 năm (2026–2038) chia hai giai đoạn — về lý thuyết, dư địa để làm cẩn trọng hơn, đặc biệt ở khâu giải phóng mặt bằng.
Thứ hai — về cơ chế tài chính. Đại lộ sông Hồng được đề xuất theo hình thức hợp đồng BT (xây dựng – chuyển giao), thanh toán bằng quỹ đất, do liên danh Đại Quang Minh – Trường Hải (THACO) – Hòa Phát đầu tư. Đây là điểm cần theo dõi sát: mô hình “đổi đất lấy hạ tầng” tạo ra động lực thương mại rất mạnh cho việc giải phóng mặt bằng nhanh — chính là nơi rủi ro xã hội thường phát sinh, như Thượng Hải đã trải nghiệm.
GIẢI PHÓNG MẶT BẰNG XONG, ĐẤT ẤY THÀNH GÌ? HIỆN TRẠNG HAI DỰ ÁN
Đây là câu hỏi mà người dân trong diện thu hồi quan tâm nhất, và cũng là nơi lộ rõ “linh hồn” của mỗi dự án: mặt bằng giải phóng ra để phục vụ ai.
Hà Nội — mặt bằng cho hạ tầng, công viên, và đô thị mới
Theo chủ trương đã thông qua, giai đoạn ưu tiên 2026–2030 tập trung vào nhóm hạng mục:
- Trục đại lộ cảnh quan hai bên sông và hệ thống kè, chỉnh trị lòng – bờ sông.
- Hệ thống 11 cụm công viên tại các bãi sông; khoảng 400 ha dành cho tái định cư.
- Công viên công cộng phường Phú Thượng, công viên bãi sông phường Hồng Hà.
- Khu vực “phòng khách đô thị” ở hữu ngạn — dự kiến phát triển đô thị hỗn hợp cao tầng, trung tâm tài chính – văn hóa – du lịch.
- Các khu đô thị định cư tại Lĩnh Nam và Long Biên.
Một chi tiết rất đáng lưu ý: liên danh nhà đầu tư xác định khu dân cư phường Hồng Hà (thuộc vành đai 1) là “điểm nhấn”, cần thực hiện ngay để “hình thành mặt tiền đô thị mới”. Nói thẳng: đây vừa là khu giải tỏa khó nhất (dân cư đông, lâu đời, ngoài đê), vừa là khu sinh lời cao nhất. Cấu trúc này lặp lại gần như nguyên xi logic của Thượng Hải — và đó là lý do kỳ 2 và kỳ 3 sẽ tập trung vào nó.
Hiện trạng (tính đến giữa năm 2026): Dự án mới ở giai đoạn đầu. Công trình đầu tiên được khởi động là Công viên công cộng Phú Thượng tại chân cầu Thăng Long (bờ Tả), quy mô gần 20 ha, vốn khoảng 1.720 tỷ đồng, dự kiến hoàn thành tháng 10/2026. Phần lớn dải bờ sông vẫn giữ hiện trạng: đoạn qua trung tâm nhà cửa ken đặc ra sát bờ; đoạn Mê Linh, Vĩnh Thanh vẫn là vựa nông sản; gần chân cầu Long Biên vẫn còn các xóm phao, nhà tạm của người lao động nghèo.
Thượng Hải — mặt bằng cho biểu tượng quốc gia, thành trung tâm tài chính
Mặt bằng Hoàng Phố giải phóng ra phục vụ một chuỗi mục tiêu tăng dần về giá trị:
- Trước mắt (2010): khu Expo với các gian triển lãm quốc gia, quảng trường, trung tâm biểu diễn. Bund được trùng tu, xây hầm ngầm dưới đại lộ ven sông để mở rộng phố đi bộ — tái khai trương tháng 3/2010.
- Sau Expo: đây mới là phần quan trọng. Dải bờ sông được chuyển hóa thành khu trung tâm mới với văn phòng cao cấp, nhà ở, không gian công cộng xanh. Một phần khu Expo trở thành trung tâm triển lãm – hội nghị, công viên, bảo tàng, và các dự án bất động sản thương mại giá trị cao.
Hiện trạng: Hơn 15 năm sau, bờ Hoàng Phố là một trong những dải sông được “thị trường hóa” thành công nhất châu Á — giá trị đất tăng nhiều lần, hình ảnh thành phố lên hẳn một đẳng cấp. Nhưng các nghiên cứu đô thị cũng ghi nhận một mặt khác: nhiều cộng đồng dân cư lâu đời bị đẩy ra vùng ven, và cấu trúc xã hội của khu trung tâm bị phân tầng lại theo khả năng chi trả. Đó là cái giá mà kỳ 2 sẽ mổ xẻ.
Điểm chốt của kỳ 1: Cả Hà Nội lẫn Thượng Hải đều giải phóng mặt bằng không chỉ để làm công trình công cộng, mà để tạo ra quỹ đất phát triển đô thị giá trị cao. Hiểu được điều này là chìa khóa để đọc đúng mọi chính sách đền bù — chủ đề trung tâm của kỳ tiếp theo.
KẾT LUẬN KỲ 1
Hà Nội năm 2026 đang đứng ở vạch xuất phát mà Thượng Hải đã rời khỏi từ hơn 20 năm trước. Quy mô đại lộ sông Hồng, xét tỷ lệ trên một thành phố, không hề nhỏ hơn cú lột xác Hoàng Phố. Khác biệt lớn nhất — và là lợi thế lớn nhất của Hà Nội — nằm ở chữ thời gian: một khung 12 năm thay vì cuộc chạy nước rút tới một mốc sự kiện cứng.
Nhưng lịch sử Thượng Hải dạy rằng quy mô và tiền bạc không phải biến số quyết định thành bại. Biến số đó là cách đối xử với những con người sống trên dải đất sắp bị giải tỏa — đặc biệt là những người không có giấy tờ sở hữu hợp lệ. Đó chính xác là nơi câu chuyện trở nên gai góc, và là nội dung của Kỳ 2: Cuộc chiến của tờ giấy đỏ.
The Olympia Capital – Nơi tri thức kiến tạo tương lai!