Nếu giai đoạn Giang Trạch Dân – Chu Dung Cơ là quá trình “xây móng” và phá bỏ những rào cản cuối cùng của nền kinh tế kế hoạch, thì thập kỷ 2002–2012 dưới sự dẫn dắt của bộ đôi Hồ Cẩm Đào – Ôn Gia Bảo chính là lúc Trung Quốc nhấn ga kịch sàn trên đường cao tốc toàn cầu hóa.

Đây là thời kỳ mà thế giới chứng kiến một hiện tượng kinh tế chưa từng có: Một quốc gia khổng lồ duy trì tốc độ tăng trưởng quanh mức 10% liên tục trong 10 năm, vượt qua Đức rồi Nhật Bản để trở thành nền kinh tế lớn thứ hai thế giới. Tại The Olympia Capital, chúng tôi gọi đây là “Thập kỷ Vàng” – không chỉ vì những con số GDP hào nhoáng, mà vì đó là thời điểm Trung Quốc định hình lại trật tự kinh tế toàn cầu bằng sức mạnh của sản xuất và xuất khẩu.

1. DI SẢN CỦA GIANG – CHU VÀ CÚ HÍCH TỪ “CỬA KHẨU” WTO

Thừa hưởng một nền tảng đã được dọn dẹp

Hồ Cẩm Đào và Ôn Gia Bảo nhậm quyền trong một bối cảnh cực kỳ thuận lợi nhưng cũng đầy áp lực. Chu Dung Cơ trước đó đã thực hiện “cuộc đại phẫu” đau đớn cho các doanh nghiệp nhà nước (SOE) và hệ thống ngân hàng. Khi Hồ – Ôn lên nắm quyền, bộ máy kinh tế Trung Quốc đã nhẹ gánh hơn, tinh gọn hơn và sẵn sàng để tích lũy tư bản.

WTO: Đòn bẩy vạn năng

Trung Quốc gia nhập WTO vào cuối năm 2001, ngay trước khi Hồ Cẩm Đào chính thức trở thành Tổng Bí thư vào năm 2002. Đây là một sự trùng hợp lịch sử mang tính định mệnh. Việc gia nhập WTO đã:

• Mở toang thị trường toàn cầu: Hàng hóa “Made in China” tràn ngập khắp các kệ hàng từ Walmart ở Mỹ đến các siêu thị ở Châu Âu.
• Dòng vốn FDI bùng nổ: Các tập đoàn đa quốc gia đổ xô vào Trung Quốc để tận dụng nguồn nhân công giá rẻ và hạ tầng đang phát triển thần tốc.
• Nâng cấp công nghệ: Thông qua các liên doanh, Trung Quốc thực hiện quá trình “đổi thị trường lấy công nghệ”, nhanh chóng rút ngắn khoảng cách trình độ sản xuất với thế giới.

2. CẶP BÀI TRÙNG “HỒ – ÔN”: SỰ PHỐI HỢP GIỮA TẦM NHÌN VÀ THỰC THI

Sự phối hợp giữa Hồ Cẩm Đào và Ôn Gia Bảo mang sắc thái khác hẳn với cặp Giang – Chu trước đó. Nếu Giang – Chu mạnh mẽ và đôi khi mang tính áp đặt, thì Hồ – Ôn lại xây dựng hình ảnh gần gũi, kỹ trị và chú trọng vào sự cân bằng.

• Hồ Cẩm Đào (Nhà chiến lược ôn hòa): Ông đưa ra thuyết “Ba đại diện” (kế thừa) và sau đó là tư tưởng chủ đạo của riêng mình: “Quan điểm phát triển khoa học” và “Xã hội hài hòa”. Mục tiêu của Hồ là phát triển nhưng phải giảm thiểu bất bình đẳng xã hội và bảo vệ môi trường – những hệ lụy của giai đoạn phát triển nóng trước đó.
• Ôn Gia Bảo (Vị Thủ tướng của nhân dân): Với phong cách giản dị, Ôn Gia Bảo trực tiếp điều hành các chính sách kinh tế vĩ mô. Ông là người giỏi xử lý khủng hoảng, từ dịch SARS (2003) đến trận động đất Tứ Xuyên (2008) và đặc biệt là cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008.

3. PHÂN TÍCH CHÍNH SÁCH VÀ KẾT QUẢ TĂNG TRƯỞNG 2 CHỮ SỐ

Chiến lược “Đi ra ngoài” (Going Out Policy)

Dưới thời Hồ – Ôn, Trung Quốc không chỉ đợi vốn FDI đổ vào mà bắt đầu khuyến khích các doanh nghiệp trong nước đầu tư ra nước ngoài. Các tập đoàn nhà nước và tư nhân Trung Quốc bắt đầu thâu tóm các nguồn tài nguyên tại Châu Phi, Mỹ Latinh và Úc để phục vụ cho cỗ máy sản xuất khổng lồ tại quê nhà.

Đô thị hóa và Hạ tầng: Động cơ vĩnh cửu

Hồ – Ôn đã thực hiện một cuộc đại chuyển dịch dân cư từ nông thôn ra thành thị lớn nhất lịch sử nhân loại.

• Hệ thống đường sắt cao tốc: Được bắt đầu triển khai mạnh mẽ, biến Trung Quốc từ một nước có hạ tầng lạc hậu thành quốc gia sở hữu mạng lưới đường sắt cao tốc dài nhất thế giới.
• Bất động sản: Trở thành trụ cột của nền kinh tế. Chính giai đoạn này đã hình thành nên những “gã khổng lồ” bất động sản mà chúng ta thấy sau này, đồng thời tạo ra nguồn thu khổng lồ cho chính quyền địa phương qua việc bán quyền sử dụng đất.

Bảng dữ liệu tăng trưởng vàng (2003 – 2011)

Năm	Tăng trưởng GDP (%)	Đặc điểm kinh tế
2003	10.0%	Vượt qua dịch SARS, bùng nổ đầu tư nội địa
2004	10.1%	Tăng trưởng mạnh mẽ trong xuất khẩu
2005	11.4%	Cải cách cơ chế tỷ giá nhân dân tệ
2006	12.7%	Đỉnh cao của chu kỳ tăng trưởng dựa trên xuất khẩu
2007	14.2%	Năm tăng trưởng cao nhất trong lịch sử hiện đại
2008	9.7%	Ảnh hưởng của khủng hoảng tài chính thế giới
2009	9.4%	Gói kích cầu 4.000 tỷ Nhân dân tệ phát huy tác dụng
2010	10.6%	Phục hồi hình chữ V, vượt qua Nhật Bản

4. OLYMPIC BẮC KINH 2008: “CÚ NHẢY” QUẢNG BÁ SỨC MẠNH QUỐC GIA

Nếu WTO là cánh cửa kinh tế, thì Olympic 2008 là cánh cửa ngoại giao và thương hiệu. Đối với Hồ – Ôn, đây không đơn thuần là một sự kiện thể thao.

• Chi phí khổng lồ: Trung Quốc đã chi khoảng 43 tỷ USD (thời điểm đó là kỷ lục) để xây dựng hạ tầng, sân vận động Tổ Chim, và hiện đại hóa Bắc Kinh.
• Thông điệp đến thế giới: “Một thế giới, Một giấc mơ”. Trung Quốc muốn khẳng định với phương Tây rằng họ đã trở lại vị thế cường quốc, có khả năng tổ chức những sự kiện phức tạp nhất với trình độ công nghệ hàng đầu.
• Sức mạnh mềm: Sự kiện này đã trực tiếp thúc đẩy du lịch và niềm tin tiêu dùng trong nước, đồng thời mở đường cho các thương hiệu Trung Quốc (như Lenovo, Haier, Huawei) tiến ra thị trường quốc tế với tâm thế tự tin hơn.

5. QUẢN TRỊ KHỦNG HOẢNG TÀI CHÍNH 2008: BÀN TAY SẮT CỦA ÔN GIA BẢO

Khi cả thế giới rung chuyển bởi sự sụp đổ của Lehman Brothers, Trung Quốc đã có một quyết định làm thay đổi cục diện: Gói kích thích 4.000 tỷ Nhân dân tệ (khoảng 586 tỷ USD).

Ôn Gia Bảo đã nhanh chóng bơm tiền vào hạ tầng, nhà ở xã hội và các ngành công nghiệp chiến lược.

• Kết quả: Trung Quốc là nền kinh tế lớn duy nhất duy trì được đà tăng trưởng dương mạnh mẽ trong khi phương Tây chìm trong suy thoái.
• Hệ lụy: Gói kích thích này cũng đặt ra mầm mống cho nợ công của các chính quyền địa phương và tình trạng dư thừa công suất trong các ngành công nghiệp nặng (thép, xi măng) sau này. Tại The Olympia Capital, chúng tôi phân tích đây là một sự đánh đổi: Hy sinh tính bền vững dài hạn để cứu vãn mục tiêu tăng trưởng ngắn hạn.

6. BÀI HỌC TỪ THẬP KỶ HỒ – ÔN CHO CÁC NHÀ ĐẦU TƯ TẠI VIỆT NAM

Nhìn lại thập kỷ này, các nhà đầu tư và hoạch định chính sách có thể rút ra 3 bài học đắt giá:

1. Thiên thời địa lợi (Tận dụng chu kỳ): Sự tăng trưởng của Trung Quốc không chỉ đến từ nỗ lực nội tại mà còn từ việc họ “bắt đúng sóng” toàn cầu hóa của WTO. Việt Nam hiện nay với các hiệp định CPTPP, EVFTA cũng đang đứng trước vận hội tương tự.
2. Đầu tư hạ tầng đi trước một bước: Việc Hồ – Ôn kiên trì đổ vốn vào đường cao tốc, cảng biển và điện lực đã tạo ra một môi trường sản xuất không có đối thủ. Hạ tầng chính là “mạch máu” của tăng trưởng 2 chữ số.
3. Sức mạnh của dự trữ ngoại hối: Trong giai đoạn này, Trung Quốc đã tích lũy được kho dự trữ ngoại hối khổng lồ (lên đến hơn 3.000 tỷ USD), tạo ra một tấm khiên bảo vệ nền kinh tế trước mọi biến động tài chính từ bên ngoài.

KẾT LUẬN: ĐỈNH CAO VÀ NHỮNG DẤU HỎI CHO TƯƠNG LAI

Thập kỷ vàng Hồ Cẩm Đào – Ôn Gia Bảo kết thúc vào năm 2012 với một thành tựu vô tiền khoáng hậu: Đưa hàng trăm triệu người thoát nghèo và biến Trung Quốc thành một siêu cường kinh tế.

Tuy nhiên, mô hình tăng trưởng dựa trên thâm dụng vốn và xuất khẩu giá rẻ cũng bắt đầu chạm ngưỡng. Những vấn đề về tham nhũng, ô nhiễm môi trường và sự phình to của bong bóng bất động sản đã buộc thế hệ lãnh đạo tiếp theo phải thực hiện một cuộc chuyển đổi đau đớn hơn: Từ “Tăng trưởng nhanh” sang “Phát triển chất lượng cao”.

---

The Olympia Capital – Nơi tri thức kiến tạo tương lai.

Lưu ý: Các số liệu trong bài được tổng hợp từ World Bank, IMF và Cục Thống kê Quốc gia Trung Quốc (NBS).