Hàng ngàn container nông sản, thực phẩm “đứng hình” tại các cửa khẩu ngay sát thềm Tết Nguyên Đán. Hàng trăm tỷ đồng của doanh nghiệp đang bốc hơi từng giờ theo đà thối rữa của trái cây và chi phí lưu kho bãi. Nguyên nhân không đến từ thiên tai, cũng chẳng phải địch họa, mà đến từ một văn bản quy phạm pháp luật: Nghị định 46. Sự việc này không chỉ là một “tai nạn” trong khâu điều hành, mà nó phơi bày một lỗ hổng chí mạng trong tư duy và quy trình lập pháp hiện tại: Sự thiếu vắng hơi thở của thực tiễn thị trường.
Bối cảnh ra đời và nội dung chính của Nghị định 46/2026/NĐ-CP
Nghị định này được đề xuất bởi Bộ Y tế nhằm siết chặt quản lý an toàn thực phẩm nhập khẩu, thay đổi gần như toàn bộ quy trình kiểm tra nhà nước: từ chủ yếu kiểm tra hồ sơ sang kiểm tra hồ sơ + thực trạng hàng hóa + lấy mẫu kiểm nghiệm (thời gian chờ kết quả 7–15 ngày). Ý định ban đầu là bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng – một mục tiêu hoàn toàn chính đáng.
Tuy nhiên, văn bản được Phó Thủ tướng Lê Thành Long ký ban hành ngày 26/01/2026 và có hiệu lực ngay từ ngày ký, mà không có giai đoạn chuyển tiếp rõ ràng, đầy đủ cho toàn bộ quy trình kiểm tra nhập khẩu.
Hiện thực tàn khốc: Doanh nghiệp “chết lâm sàng”, địa phương loay hoay
- Doanh nghiệp: Hậu quả đã hiện hữu rõ ràng: ách tắc đồng loạt tại hầu hết cửa khẩu lớn (Kim Thành – Lào Cai: ~300 xe; Hoa Lư – Đồng Nai: 251 xe; Lao Bảo, Dinh Bà, Vĩnh Xương, Thường Phước, Tịnh Biên: hàng trăm xe và ghe thuyền). Hàng đông lạnh, trái cây tươi, bánh kẹo… đang đối mặt nguy cơ hư hỏng, giảm chất lượng nghiêm trọng. Doanh nghiệp phải chịu toàn bộ chi phí phát sinh, không kịp cung ứng mùa cao điểm Tết, mất hợp đồng, đối mặt rủi ro phá sản – đặc biệt là các doanh nghiệp vừa và nhỏ.
- Cơ quan thực thi: Hải quan lúng túng, các trung tâm kiểm nghiệm (như Quatest 3) quá tải hoặc ngừng nhận hồ sơ do chưa rõ quy chế.
- Các bộ ngành đang nỗ lực khắc phục: Bộ Y tế đã họp liên bộ theo chỉ đạo của Phó Thủ tướng, báo cáo Thủ tướng Chính phủ; Bộ Nông nghiệp và Môi trường thông báo ách tắc cơ bản được giải quyết vào cuối ngày 31/01/2026.
- Giải pháp tình thế: Trong bối cảnh “nước xa không cứu được lửa gần”, tỉnh Tây Ninh đã phải chủ động “xé rào” linh hoạt xử lý để giải tỏa ách tắc. Tuy nhiên, đây chỉ là giải pháp manh mún, cục bộ
Sự chậm trễ và bị động này cho thấy một sự đứt gãy nghiêm trọng giữa Cơ quan tham mưu chính sách và Thực tiễn đời sống
Phân tích cốt lõi: Lỗ hổng trong quy trình “Bấm nút thông qua”
Tại sao một văn bản tác động đến hàng nghìn doanh nghiệp, ảnh hưởng đến nền kinh tế quốc dân và an ninh lương thực lại có thể có hiệu lực ngay lập tức mà không có “khoảng đệm chuyển tiếp”?
- Tư duy “Quản lý tiện cho mình, khó cho người”: Việc áp dụng hiệu lực ngay lập tức thể hiện tư duy áp đặt hành chính mệnh lệnh. Cơ quan tham mưu dường như chỉ quan tâm đến việc hoàn thành tiến độ ban hành văn bản mà quên mất rằng: để tuân thủ một quy định mới, doanh nghiệp cần thời gian để thay đổi quy trình, đàm phán lại với đối tác nước ngoài và chuẩn bị hồ sơ.
- Thiếu đánh giá tác động thực tế (RIA): Nếu quá trình Đánh giá tác động văn bản quy phạm pháp luật (Regulatory Impact Assessment) được thực hiện nghiêm túc, chắc chắn các nhà làm luật phải nhìn thấy trước viễn cảnh ách tắc này. Phải chăng quy trình lấy ý kiến doanh nghiệp chỉ là hình thức?
- Dù có Điều 54 quy định một số điều khoản chuyển tiếp (ví dụ: sản phẩm tự công bố cũ được lưu thông đến thời hạn nhất định, cơ sở kiểm nghiệm cũ hoạt động đến 31/03/2026), nhưng nghị định lại thiếu hướng dẫn chi tiết, thống nhất về phương thức kiểm tra nhập khẩu – dẫn đến cơ quan thực thi lúng túng, không dám thông quan theo cách cũ lẫn cách mới.
- Vấn đề cốt lõi nằm ở việc cho hiệu lực ngay từ ngày ký mà không có giai đoạn chuyển tiếp khả thi, không ban hành văn bản hướng dẫn kịp thời. Đây không phải là “sai sót kỹ thuật” đơn thuần – đây là biểu hiện của việc thiếu đánh giá tác động chính sách đầy đủ, thiếu tham vấn sâu rộng với doanh nghiệp và cơ quan thực thi trước khi ban hành.
So sánh với các nước tiên tiến: Singapore và Trung Quốc đã làm tốt hơn ở điểm nào?
- Singapore – Tư duy “Regulatory Sandbox” (Cơ chế thử nghiệm): Tại Singapore, trước khi một quy định thắt chặt nhập khẩu được ban hành, Cơ quan Thực phẩm Singapore (SFA) luôn tuân thủ quy trình “Consultation” (Tham vấn) cực kỳ chặt chẽ. Họ công bố dự thảo ít nhất 3-6 tháng trước khi ban hành. Quan trọng hơn, họ luôn có “Transitional Period” (Giai đoạn chuyển tiếp). Ví dụ, khi thay đổi quy định về nhãn mác dinh dưỡng, Singapore cho phép doanh nghiệp có từ 12-24 tháng để tiêu thụ hết hàng tồn kho và in ấn bao bì mới. Họ coi doanh nghiệp là đối tác kiến tạo sự thịnh vượng, không phải là đối tượng để “quản thúc”.
- Trung Quốc: Dù hệ thống chính trị khác biệt, quá trình xây dựng tiêu chuẩn an toàn thực phẩm quốc gia vẫn có giai đoạn lấy ý kiến công chúng (public comment period) rõ ràng (ví dụ: 30 tiêu chuẩn ATTP năm 2025 mở lấy ý kiến từ 01/08 đến 26/09/2025). Các quy định mới thường có thời gian chuyển tiếp hợp lý, giúp doanh nghiệp và cơ quan quản lý chuẩn bị. Trung Quốc đã cải thiện đáng kể cơ chế “scientific, democratic, law-based legislation” để giảm thiểu rủi ro chính sách đột ngột.
Lời giải cho bài toán lập pháp Việt Nam: Cần một cuộc “Cách mạng quy trình”
Từ sự cố Nghị định 46, để không còn những “giọt nước mắt doanh nghiệp” tại cửa khẩu, The Olympia Capital kiến nghị cải cách quy trình xây dựng chính sách theo hướng:
- Bắt buộc đánh giá tác động chính sách (RIA) toàn diện trước khi trình ký, đặc biệt với các thay đổi ảnh hưởng lớn đến doanh nghiệp nhập khẩu và chuỗi cung ứng.
- Quy định tối thiểu 30–60 ngày tham vấn công khai với hiệp hội doanh nghiệp, chuyên gia kinh tế và cơ quan thực thi địa phương.
- Luôn có giai đoạn chuyển tiếp rõ ràng, khả thi (ít nhất 3–6 tháng) kèm văn bản hướng dẫn chi tiết được ban hành trước hoặc đồng thời với ngày hiệu lực.
- Xây dựng cơ chế giám sát hậu ban hành để kịp thời điều chỉnh nếu phát sinh vướng mắc.
Những thay đổi này không làm chậm tiến độ cải cách mà ngược lại – giúp chính sách bền vững, bảo vệ doanh nghiệp, ổn định kinh tế vĩ mô.
The Olympia Capital tin rằng một hệ thống lập pháp khoa học, dân chủ, lấy doanh nghiệp làm trung tâm chính là nền tảng để Việt Nam cạnh tranh quốc tế. Chúng tôi sẵn sàng đóng góp ý kiến xây dựng, phân tích sâu hơn các chính sách kinh tế – tài chính trong các bài viết tiếp theo.
Bạn nghĩ sao về bài học từ Nghị định 46? Hãy để lại bình luận bên dưới để cùng thảo luận nhé!